Các dao động khí hậu và các sự kiện kiến tạo trong quá khứ đã ảnh hưởng đến quá trình hình thành và lịch sử tiến hóa của nhiều sinh vật. Nghiên cứu gần đây, các nhà khoa học của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Tôn Trung Sơn và Đại học Zhejiang, Trung Quốc đã chọn loài Pơ mu - Fokienia hodginsii (Dunn) A. Henry & H. H. Thomas (Cupressaceae s.l.), một loài hạt trần cổ, để suy luận về lịch sử hình thành các nhánh kể từ kỷ Tân Canh (Neogen) cho đến kỷ Đệ tứ. Nghiên cứu đã sử dụng 5 vùng gen lục lạp và 2 vùng gen nhân để khuếch đại và giải trình tự cho 497 cá thể từ 28 quần thể thu thập ở Trung Quốc và Việt Nam. Dữ liệu lục lạp cho thấy loài Pơ mu có mức độ đa dạng di truyền cao (HT = 0,860 ± 0,0279). Phân tích BEAST dựa vào mối quan hệ phát sinh loài trên dữ liệu vùng gen lục lạp và gen nhân đã xác định được thời gian phân chia của hai dòng chính là ở thế Trung Tân sớm (early Miocene), khoảng 19,34–19,95 Ma. Giai đoạn này trùng khớp với sự khởi phát và tăng cường của gió mùa Châu Á. Trong thời gian này, sự thích nghi với môi trường trong các điều kiện khí hậu khác nhau có thể đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và/hoặc củng cố sự khác biệt của hai dòng chính. Các kết quả phân tích mô hình ổ sinh thái cho thấy rằng loài Pơ mu bị tác động mạnh mẽ bởi môi trường sống bị phân mảnh và ảnh hưởng bởi các rào cản di truyền trong suốt giai đoạn băng hà cuối cùng, sau đó là sự mở rộng địa phương trong thời kỳ hậu băng hà. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng những thay đổi về cổ khí hậu sinh kể từ kỷ Tân Canh có thể đã gây ra sự tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật, nhưng loài Pơ mu vẫn tồn tại, thích nghi và tiến hóa thích ứng với điều kiện biến đổi của môi trường sống. Nghiên cứu này cũng gợi mở rằng sinh vật cổ ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới có thể đã có lịch sử tiến hóa phức tạp và thời gian phân hóa thành các dòng của chúng có thể sớm hơn dự kiến.
Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí quốc tế chuyên ngành Journal of Systematics and Evolution 5(9): 1081-1099, 2021.
Hình 1. Sơ đồ phân bố 4 dòng của loài Pơ mu dựa trên dữ liệu vùng gen lục lạp
Hình 2. Ước lượng thời gian phân chia của các dòng chính của loài Pơ mu dựa trên phân tích BEAST từ dữ liệu gen lục lạp
Nguồn tin: Đỗ Văn Trường, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, VAST