“Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể và Hành động khí hậu tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương” là một ấn phẩm quốc tế nổi bật gần đây của UNESCO nhằm giới thiệu và cập nhật các nghiên cứu và thực hành gắn với di sản văn hóa phi vật thể trong việc xây dựng- phát triển năng lực ứng phó biến đổi khí hậu ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Theo UNESCO, di sản sống không chỉ giúp cộng đồng củng cố ý thức về cội nguồn, gắn kết các thành viên, duy trì bản sắc, v.v., mà còn là nguồn lực thiết yếu cho mục tiêu phát triển bền vững. Trong bối cảnh khí hậu toàn cầu ngày càng biến động tiêu cực gây nhiều tổn thất trên phương diện toàn cầu, nhiều cộng đồng đã tìm lại cũng như dựa vào nguồn tri thức – thực hành di sản để ứng dụng vào giải pháp ứng phó và giảm nhẹ thiên tai. Đây là cách tiếp cận vừa góp phần gìn giữ văn hóa bản địa, vừa bảo đảm sự tiếp nối qua nhiều thế hệ, đồng thời thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa bảo tồn di sản và bảo vệ môi trường.
Ấn phẩm của UNESCO cũng nhấn mạnh rằng, tri thức bản địa đã được quốc tế công nhận là một công cụ hiệu quả trong việc tăng cường khả năng ứng phó biến đổi khí hậu. Thông qua những ví dụ nghiên cứu điển hình (case studies) từ các quốc gia, UNESCO hướng tới đối thoại về bảo vệ di sản sống, đồng thời khuyến khích các giải pháp sáng tạo gắn với hành động nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu. Trong số này, công trình của nhóm nghiên cứu Việt Nam về người Hà nhì tại Lào Cai đã làm nổi bật những giá trị của tri thức bản địa được truyền lại qua nhiều thế hệ trong các cộng đồng, là sự tương tác giữa di sản văn hóa, trí tuệ sinh thái và các thách thức môi trường hiện nay. Hệ thống tri thức này tồn tại giúp các cộng đồng vượt qua những thách thức trong nhiều thế kỉ, tiếp tục phát huy tác dụng trong bối cảnh mới và khẳng định vai trò của kiến thức sinh thái truyền thống trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững. Công trình của nhóm nghiên cứu đã được trình bày tại Hội thảo về Di dản văn hoá phi vật thể và Biền đổi khí hậu – Tăng cường chia sẻ kiến thức và kết nối mạng lưới tại Châu Á và Thái Bình Dương, nằm trong khuôn khổ Lễ hội Quốc tế về Di sản Văn hóa Phi vật thể lần thứ 9, tổ chức tại Thành Đô, Trung Quốc vào tháng 6, 2025.
Nguồn ảnh: UNESCO, ICHCAP, IRCI, and IRDR 2025
Nghiên cứu nhận được sự hỗ trợ kinh phí từ “Chương trình hỗ trợ nghiên cứu dành cho cán bộ trẻ” của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), nhóm nghiên cứu đã tiến hành điều tra nghiên cứu tại xã Y Tý (huyện Bát Xát, Lào Cai) về tri thức sử dụng và quản lý tài nguyên rừng của người Hà nhì đen tại khu vực. Tại đây đồng bào Hà nhì đã duy trì độ che phủ rừng, bảo vệ diện tích rừng nguyên sinh một phần nhờ vào hệ thống luật tục, tín ngưỡng và tri thức thực vật dân tộc học có giá trị. Họ phân loại rừng thành nhiều nhóm theo mục đích, trong đó rừng thiêng đóng vai trò quan trọng trong điều tiết nguồn nước, chống xói mòn và giữ gìn đa dạng sinh học, và được bảo vệ nghiêm ngặt bằng các luật tục làng bản kết hợp với các quy định về quản lý sử dụng rừng của Nhà nước.
Những tri thức này phản ánh sự gắn bó mật thiết giữa con người và thiên nhiên, đồng thời chứng minh rằng di sản văn hóa phi vật thể có thể trở thành giải pháp thiết thực trong ứng phó biến đổi khí hậu. Nhờ đó, cộng đồng Hà nhì đã giảm thiểu đáng kể tác động của các hiện tượng khắc nghiệt như lũ quét, sạt lở, đồng thời gìn giữ nguồn nước và rừng đầu nguồn điều hòa khí hậu.
Nghiên cứu được UNESCO lựa chọn công bố bởi tính độc đáo, phương pháp tiếp cận liên ngành – kết hợp nghiên cứu thực vật học và nhân học – nhằm làm rõ vai trò của di sản vừa là nguồn lực tinh thần, vừa là cơ sở vật chất giúp cộng đồng tăng cường sức chống chịu trước tác động của biến đổi khí hậu.
Công trình xuất hiện trong ấn phẩm quốc tế của UNESCO không chỉ khẳng định uy tín học thuật của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mà còn cho thấy tầm quan trọng của nghiên cứu khoa học đa ngành trong việc kết nối di sản với hành động khí hậu, định hình những chiến lược phát triển bền vững, hài hòa giữa bảo tồn tri thức, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Tham khảo ấn phẩm “Intangible cultural heritage safeguarding and climate action in Asia and the Pacific” tại: https://doi.org/10.58337/PXIC4199
Nguồn tin: Lưu Đàm Ngọc Anh, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, VAST