Trong một không gian không lớn lắm, vùng Mũi Lạy-Hồ Xá tập trung nhiều dạng địa hình đặc sắc ít nơi nào ở Việt hội tụ đủ. Tại đây du khách như lạc vào một thế giới đường hầm lộ thiên với các mương xói dạng toả tia điển hình như trong sách giáo khoa cắt vào bề mặt vòm basalt và khối cát vàng đỏ với chiều sâu 4-5m, rộng 2-3m kéo dài cả kilomet từ đỉnh xuống chân vòm. Du khách cũng được bắt gặp các đường  bờ biển cổ của các thời kỳ hoạt động của biển tiến trong quá khứ mà dấu tích của nó để lại là các bar cát biển cổ có màu vàng nghệ, vàng sẫm có tuổi cách ngày nay khoảng 700 nghìn năm kéo dài theo phương TB-ĐN trên bậc địa hình cao 20-25m ở các  xã Vĩnh Long, Vĩnh Tú, Vĩnh Chấp và thị trấn Hồ Xá. Bắt gặp mực thềm biển cổ ở bắc Hồ Xá đặc trưng bởi cát màu xám đen, xám trắng cao 8-15m có tuổi cách ngày nay khoảng 150 nghìn năm. Càng gần về phía biển, du khách được chiêm ngưỡng dải cồn cát được  gió vun  cao đến 10-20m phân bố ven biển xã Vĩnh Thái có tuổi khoảng 4 nghìn năm trở lại đây.

Cát màu đỏ tươi (a) nằm trực tiếp dưới basalt gốc phong hoá (b) tại Vĩnh Hiền

Cũng tại không gian này đã từng xảy ra 2 đợt phun trào núi lửa mà dấu ấn của nó là các thành tạo basalt olivin dạng khối đặc sít nằm dưới chân của vòm, có tuổi khoảng 3,3 triệu năm. Trên bề mặt vòm là các thành tạo basalt olivin màu xám sẫm, nhiều lỗ rỗng bị phong hoá thành đất nâu đỏ, có tuổi khoảng 350 nghìn năm. Hoạt động phun trào basalt trong quá khứ đã tạo cho vùng nhiều cảnh quan độc đáo, đó là mặt cắt địa chất thể hiện mối quan hệ địa tầng rất quí giá giữa basalt và cát vàng đỏ lộ ra tại xã Vĩnh Hiền, mà rất hiếm gặp lộ ra tại các khối basalt khác của Việt Nam, có chăng người ta chỉ bắt gặp gián tiếp qua các lỗ khoan. Đó là các bãi biển tích tụ-mài mòn trên đá gốc basalt nằm xen kẽ nhau chạy dọc ven biển từ Mũi Lạy đến Mũi Thừa Long tạo nên khung cảnh lãng mạn và nên thơ vào những thời khắc bình minh hoặc khi hoàng hôn xuống.

Dải cát vàng Vĩnh Long-Vĩnh Linh

 Bãi biển Cửa Tùng được mệnh danh là “nữ hoàng của các bãi tắm của Việt Nam”, nằm ở phía bắc cửa biển giữa hai bãi đá basalt  ngầm ăn sâu ra biển từ hai phía là Mũi Si và Mũi Lai đã tạo nên một vịnh nhỏ kín dài khoảng 3km không có các dòng hải lưu cuốn xoáy; bãi thoải, cát trắng  mịn, nước trong xanh cho phép du khách tắm không sợ gặp nguy hiểm và có thể đi xa nửa cây số mà nước mới chỉ đến ngang ngực.

Bãi biển Cửa Tùng

Vách mài mòn trên đá gốc basalt

 (clif) cao 15-20m ở Mũi Lạy

Bãi biến mài mòn trên đá gốc basalt

(Còn tiếp)

 TS Uông Đình Khanh